گفته‌اند كه سامسون قناتهايى دارد كه آب آن قناتها بوستانها و باغستانهايى پديد آورده‌اند . شهر بر ساحل دريا و در گودى واقع است و در جنوب آن كوهى است كه از مشرق به مغرب كشيده شده است . « 1 » حمد الله مستوفى در وصف سامسون مىنويسد : بر كنار درياى روم است و بندر كشتيهاست . « 2 » به نوشته دمشقى انصارى سامسون لنگرگاهى جديد و نيكو دارد و ليموى آن بس دلپسند است . « 3 » نيكسار ( نكيسار ، نيوسزار ) . « 4 » اين شهر در مملكت سلاجقهء روم مركز مهمى بوده است . به نوشتهء آق‌سرايى ، هنگامى كه سلطان آلب ارسلان به روم لشكر كشيد ، سپاه روم را شكست داد و امپراتور و شاهان تابعهء آن سرزمين مانند نيكسار ، توقات و سيواس را اسير كرد . « 5 » در دوران فرمانروايى قلج ارسلان بن سليمانشاه وقتى قلج ارسلان در حوالى بيره و رها و ديار بكر و ساحل فرات ييلاق و قشلاق مىكرد ارميانوس ، امپراتور روم ، با صد و بيست هزار سپاه با سازوبرگ فراوان به قصد سرزمين مسلمانان حركت كرد . او ابتدا به شهرهاى نيكسار ، سواس ، توقات و . . . ، از شهرهاى سرزمين دانشمنديان ، وارد شد ، ولى از اين لشكركشى طرفى نبست ، اندكى بعد در تقسيم‌بندى سلطان قلج ارسلان نيكسار و قيلو حصار سهم ناصر الدين بركيارق ، يكى از برادرزاده‌هاى قلج ارسلان ، شد كه بعدها به تصرف ركن الدين سليمان درآمد . « 6 » در آخرين سال حكومت الجايتو سلطان ، ايرينجين ( يكى از سرداران مغول ) به عزم ديدار سلطان روانهء دربار او شد و هنگام عبور در نيكسار قشلاق كرد و ماليات آنجا را به بهانه‌اى به ملكيت خود درآورد و به ستم و ظلم از مردم ستاند . « 7 » حمد الله مستوفى مىنويسد : نيكسار شهرى وسط است و باغستان فراوان و ميوه بسيار دارد . حقوق ديوانى آن صد و هشتاد و هفت هزار دينار است . « 8 »

--> ( 1 ) . تقويم البلدان ؛ ص 451 . ( 2 ) . نزهة القلوب ؛ ص 96 . ( 3 ) . نخبة الدهر ؛ ص 240 . ( 4 ) . Neo Caesarea ( 5 ) . تاريخ سلاجقه ( مسامرة الاخبار و . . . ) ؛ ص 17 . ( 6 ) . همان ؛ ص 27 و تاريخ ابن خلدون ؛ ج 4 ، ص 271 و 273 . ( 7 ) . همان ؛ ص 309 . ( 8 ) . نزهة القلوب ؛ ص 99 .